Ndërtimet pa leje dhe strukturat prej betoni kanë mbirë prej vitesh në të gjithë rajonin e Ohrit, të mbrojtur nga UNESCO, duke përfshirë edhe brezin bregdetar të liqenit.
Pamja e zonës, që duhet të jetë një trashëgimi natyrore dhe kulturore botërore e mbrojtur, po ndryshohet gjithnjë e më shumë nga tarracat, platformat dhe ndërtesat që shtrihen në liqen, si dhe nga ndërtesat më të mëdha, si komplekset hoteliere.
Këto janë foto të dërguara në Radion Evropa e Lirë nga qytetarë, të cilët pretendojnë se janë ndërtuar ndërtesa pa leje në një nga vendet më tërheqëse, pranë kishës “Shën Gjoni i Kaneos” në Ohër.
Ata dëshmojnë se nga Dolna Porta, pranë restorantit “Momir”, deri te Ura e Dëshirave, tarracat prej betoni kanë depërtuar fjalë për fjalë në ujin e Liqenit të Ohrit.
“Përveç restoranteve dhe kafe-bareve, ka edhe shtëpi private me apartamente për akomodim, dhe platformat prej betoni përdoren si plazhe private”, thonë qytetarët.
“Tarraca dhe platforma të tilla nuk duhet të ekzistojnë në brigjet e Liqenit të Ohrit, por duket se gjithçka është e mundur këtu”, shtojnë ata.
Shoqata qytetare “Ohrid SOS” gjithashtu deklaron se një pjesë e vijës bregdetare të Ohrit, e regjistruar si tokë shtetërore ose hapësirë publike, është përdorur dhe përvetësuar nga objekte hoteliere për vite me radhë.
“Nuk dihet nëse Bashkisë së Ohrit i paguhet kompensim i përshtatshëm apo nëse kjo hapësirë është e zënë pa leje”, thuhet në postimin e “Ohrid SOS” me titullin “Favelizimi i Qytetit të Vjetër”.
Zyra Shtetërore e Auditimit përcaktoi gjithashtu se një kompleks hotelier është ndërtuar pa leje dhe se 23 objekte hoteliere kanë përdorur në mënyrë të paligjshme hapësirë publike dhe kanë instaluar pajisje urbane. Edhe pse Bashkia e Ohrit ka hedhur poshtë 4,847 kërkesa për legalizim, autoritetet nuk kanë ndërmarrë masa për heqjen e tyre, përfunduan auditorët. Pas raportit, Prokuroria Publike hapi një çështje dhe deklaroi se po kryen një hetim paraprak në Bashki.
Rreziku i ndërtesave të ndërtuara pa leje rrjedh nga fakti se ato nuk i nënshtrohen kontrolleve të sigurisë dhe nuk regjistrohen si ekzistuese në sistem, gjë që paraqet një kërcënim të madh në rast zjarresh ose fatkeqësish natyrore, paralajmërojnë ekspertët e ndërtimit për Radion Evropa e Lirë, përcjell Nistori.
Profesori Goran Markovski nga Fakulteti i Inxhinierisë Civile në Shkup thekson se ndërtesat që nuk kanë nisur me leje konsiderohen ndërtime pa leje, pavarësisht dokumentacionit që mund të marrin më vonë.
Sipas tij, është veçanërisht problematike kur ndërtesa të tilla legalizohen pasi janë ndërtuar, sepse procedura për legalizim dhe regjistrim në kadastër shpesh reduktohet vetëm në dorëzimin e një studimi gjeodezik dhe pagesën e shërbimeve, pa i nënshtruar ndërtesat kontrolleve për stabilitet, kapacitet mbajtës të ngarkesës, rezistencë sizmike ose mbrojtje nga zjarri.
“Kjo është e papranueshme. Një ndërtesë e paligjshme mund të ndërtohet aq keq sa të shembet vetë dhe të lëndojë dikë. Mund të ketë shkallë të pasigurta ose, për shembull, një hotel me ashensor, kush e kontrollon këtë në ndërtesat e paligjshme? Kush nënshkroi që ashensori është në rregull? A është instaluar instalimi elektrik sipas standardeve dhe a është lidhur siç duhet energjia elektrike?”, paralajmëron ai.
Auditorët shtetërorë përcaktuan se një hotel u ndërtua në Ohër pa leje ndërtimi dhe pa paguar kompensim për zhvillimin e tokës, ndërsa 23 objekte hoteliere përdorën zona publike pa leje dhe instaluan pajisje urbane, si struktura fikse dhe tendë me kolona çeliku dhe hapësira të mbyllura me ndarje qelqi.
Përpjekjet për legalizimin e ndërtesave të paligjshme zbatohen përmes Ligjit për Trajtimin e Ndërtesave të Ndërtuara Ilegalisht, i cili lejon që ndërtesat e ndërtuara para vitit 2011 të hyjnë në procesin e legalizimit. Në vitet e fundit, ka pasur disa përpjekje për të futur mekanizma të rinj për legalizimin e ndërtesave të paligjshme të ndërtuara pas vitit 2011, përmes ndryshimeve në ligj. Një nga këto përpjekje u kundërshtua nga presidenti i atëhershëm Stevo Pendarovski, për shkak të kritikave dhe presionit të fortë publik.
Vëllimi i ndërtesave të paligjshme vetëm në Ohër deri në vitin 2019 është rreth 20 mijë kërkesa të paraqitura në Bashkinë e Ohrit për legalizimin e ndërtesave të ndërtuara ilegalisht të llojeve të ndryshme.
Lista që Radio Evropa e Lirë kishte në dispozicion përfshin dhjetëra hotele, motele, kampe, objekte hotelierie, por edhe kopshte, institucione kulturore, madje edhe institucione shtetërore, fetare, shëndetësore dhe sociale. Disa prej tyre kanë miratuar legalizimin, të tjerat janë në proces dhe disa janë refuzuar, por auditorët theksojnë se bashkia nuk ndërmerr veprime në terren për shumë prej tyre.
Numri më i madh i ndërtesave të paligjshme gjendet në pjesën qendrore të Ohrit, në Qytetin e Vjetër pranë liqenit, si dhe në vendbanimet turistike të Peshtanit, Lagadinit, Trpejcës, Velestovës, Raçës dhe Lubanishtës. Kjo tregon se ndërtesat e paligjshme janë përqendruar pikërisht në vendet më tërheqëse.
Vendi ka qenë dëshmitar i një sërë tragjedish që lidhen me dështimet institucionale dhe mosrespektimin e standardeve të sigurisë. Më e fundit ishte zjarri në diskotekën e Koçanit, ku humbën jetën 63 të rinj.
Më parë, pati aksidentin me autobusin e Besa Trans me 52 viktima, zjarrin në spitalin modular në Tetovë ku vdiqën 14 persona, aksidentin rrugor në Laskarci me 16 viktima dhe fundosjen e anijes Ilinden në Liqenin e Ohrit, ku humbën jetën 15 turistë.
Sipas ekspertëve të ndërtimit, rreziku i fatkeqësive të reja rritet nga praktika e ndërtimit të paligjshëm, e cila anashkalon të gjithë mekanizmin parandalues të kontrollit në ndërtim.
“Kush është fajtor nëse shpërthen zjarr në një kafene ose hotel, ose nëse ka shembje ose dëme gjatë një tërmeti? Ndërtimi i paligjshëm nuk duhet të lejohet të funksionojë, sepse nuk i nënshtrohet kontrollit të sigurisë së strukturës. Kjo është shumë serioze, për të mos përmendur kontrollin e mbrojtjes nga zjarri, as të ndonjë mbrojtjeje tjetër, si qasja emergjente”, thotë profesor Markovski.
Profesori tregon se sipas hartës së re sizmike të Maqedonisë, Ohri është qyteti më kritik për sa i përket sizmicitetit, me një rrezik tërmeti deri në 20 herë më të lartë se Shkupi.
Auditorët deklarojnë se inspektorët e ndërtimit të Bashkisë së Ohrit lëshuan 456 akte administrative të detyrueshme për heqjen e ndërtesave të paligjshme në periudhën 2019–2024, por nuk u morën masa për heqjen e tyre. Kjo tregon se detyrimi i përcaktuar në Planin për Mbrojtjen e Trashëgimisë Kulturore dhe heqjen e strukturave të ndërtuara ilegalisht nuk është respektuar, veçanërisht në Parkun Kombëtar të Galiçicës, të cilat paraqesin kërcënim për mirëqenien, integritetin dhe autenticitetin e qytetit.
Radio Evropa e Lirë ka publikuar më parë histori që tregojnë shkallën e ndërtimeve të paligjshme në rajonin e Parkut Kombëtar të Galiçicës. Sipas dokumenteve zyrtare nga Departamenti i Planifikimit Urban të Bashkisë së Ohrit, deri në vitin 2019 janë paraqitur gjithsej 2,347 kërkesa për legalizimin e ndërtesave të paligjshme brenda Parkut Kombëtar Galicica.
Vendndodhja e njohur si “Autokampi Gradishte” është një tjetër shembull i vendndërtimit të paligjshëm në Liqenin e Ohrit, në një zonë ku nuk ka autokamp të themeluar ligjërisht. Këtu po ndërtohen rimorkio dhe po transformohen në struktura të forta; kompleksi ka funksionuar si zonë turistike prej vitesh, megjithëse toka është në proces denacionalizimi dhe i nënshtrohet procedurave gjyqësore.
“Çdo gjë që është ndërtim i paligjshëm nuk ka kaluar nëpër filtrin e shqyrtimit normativ, projektimit dhe procedurat e tjera. Askush nuk mund të kontrollojë ndërtimin e paligjshëm pas ndërtimit; vetëm një raport gjeodezik kërkohet për legalizim”, thotë arkitekti Mishko Ralev për Radion Evropa e Lirë.
UNESCO ka paralajmëruar prej vitesh se Ohri dhe rrethinat e tij përballen me kërcënime serioze — përfshirë ndërtimet e paligjshme, urbanizimin e pakontrolluar dhe mbikëqyrjen e dobët të planifikimit — të cilat mund të çojnë në përfshirjen e rajonit në Listën e Trashëgimisë Botërore në Rrezik, nëse masat qeveritare nuk janë të forta ose të shpejta.
Në fillim të shkurtit 2026, një delegacion qeveritar prej katër ministrash dhe dy kryetarësh bashkie vizitoi Parisin për takime me Khaled El-Enany, Drejtorin e Përgjithshëm të UNESCO-s, dhe zyrtarë të tjerë të lartë, ku përsëritën “angazhimin e fortë të Qeverisë për të ruajtur statusin e trashëgimisë natyrore dhe kulturore të Rajonit të Ohrit”.
Vitin e kaluar, në një takim të Komitetit të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s në Paris, Maqedonia e Veriut arriti të shtyjë vendosjen e Rajonit të Ohrit në Listën e Trashëgimisë Botërore në Rrezik, duke fituar një vit tjetër për të përmbushur rekomandimet e UNESCO-s.
Kjo do të thotë se autoritetet në Maqedoninë e Veriut dhe Shqipëri duhet të tregojnë përparim të vërtetë deri më 1 shkurt 2026, në mbrojtjen e trashëgimisë natyrore dhe kulturore të Rajonit të Ohrit.
