Mosha mesatare e popullsisë është rritur nga 32.3 vjeç në vitin 2000 në 41.8 vjeç në vitin 2024. Pjesëmarrja e personave mbi 65 vjeç po rritet, ndërsa pjesëmarrja e brezave të rinj po ulet. Arsyeja kryesore për rënien demografike nuk është vetëm shkalla e ulët e lindshmërisë, por edhe emigrimi i popullsisë, thuhet në Raportin Përfundimtar të Revizionit mbi revizionin e performancës me temën “Plakja e Popullsisë”.
Hulumtimi u krye me qëllim që t’i përgjigjej pyetjes “Çfarë masash dhe aktivitetesh po ndërmarrin institucionet kompetente në lidhje me kujdesin për të moshuarit mbi 65 vjeç dhe qëndrueshmërinë e fondeve të pensioneve në vend, dhe në lidhje me plakjen e përshpejtuar të popullsisë në vend?”.
Raporti thekson se në vitet e fundit janë regjistruar ulje drastike: te fëmijët në klasën e parë, krahasuar me ata që kanë lindur gjashtë vjet më parë, numri i nxënësve të regjistruar në shkollën fillore është më i ulët për 2,774 nxënës, ndërsa te të diplomuarit në shkollat e mesme kjo diferencë është më e lartë dhe arrin në 34.6 përqind – nga 22,585 lindje të gjalla / 14,771 të diplomuar në shkollat e mesme. Ky informacion u nda në njoftimin për shtyp të sotëm nga Enti Shtetëror i Revizionit.
“Me revizion është përfshirë periudha nga viti 2014 deri në qershor 2024, me qëllim që të japë përgjigje për pyetjen në lidhje me masat dhe aktivitetet e ndërmarra nga institucionet kompetente në Maqedoninë e Veriut në lidhje me kujdesin për të moshuarit mbi moshën 65 vjeç dhe qëndrueshmërinë e fondeve të pensioneve në vend, dhe në lidhje me plakjen e përshpejtuar të popullsisë në vend. Me revizionin e kryer, fituam siguri të arsyeshme se, megjithëse institucionet kompetente kanë ndërmarrë masa dhe aktivitete, nuk është siguruar kujdes i plotë dhe i përshtatshëm për të moshuarit mbi 65 vjeç dhe për menaxhimin dhe qëndrueshmërinë e sistemit të pensioneve në kushtet e plakjes së përshpejtuar të popullsisë”, thuhet në njoftim.
Masat dhe aktivitetet e ndërmarra nga institucionet kompetente, siç thuhet aty, nuk janë të mjaftueshme për qëndrueshmëri në afat të mesëm dhe të gjatë, d.m.th. nuk janë marrë masat e nevojshme sistemike për të zvogëluar plakjen e shpejtë demografike të popullsisë dhe presionet në rritje mbi financat publike.
Më tej theksohet se, megjithëse sistemi i pensioneve, i dimensionuar në tre shtylla, siguron pagesë të rregullt të pensioneve, qëndrueshmëria e tij aktuale është e dëmtuar për shkak të trendeve të pafavorshme demografike, shkallës së ulët të kontributeve, si dhe rritjeve të pensioneve që nuk bazohen në rritjen e pagave, punësimin dhe kontributet.
“Edhe pse pensionet paguhen në kohë, kjo arrihet duke rritur transfertat buxhetore dhe duke shtyrë reformat e nevojshme strukturore. Portofolet e investimeve të fondeve të detyrueshme të pensioneve janë të përqendruara në obligacione qeveritare vendase, gjë që kufizon kthimin e fondeve të investuara për shkak të efektit të inflacionit. Pavarësisht miratimit të disa dokumenteve strategjike, zbatimi i tyre nuk është në një nivel të kënaqshëm. Pas skadimit të Strategjisë Kombëtare për të Moshuarit në vitin 2020, shteti nuk ka miratuar dokument gjithëpërfshirës strategjik të dedikuar ekskluzivisht për popullsinë e moshuar. Shërbimet për të moshuarit janë të kufizuara, shërbimi i kujdesit në shtëpi është i disponueshëm për më pak se 1 përqind të personave mbi 65 vjeç dhe nuk është krijuar fare në 31 komuna. Një pjesë dominuese e kujdesit ende i përket sektorit informal dhe familjeve”, thuhet në njoftim.
Nga ESHR theksojnë se si rezultat i gjetjeve, nevojitet një angazhim gjithëpërfshirës, ndërdepartamental me afate të qarta, financim dhe përcaktim të detyrave për veprim. Reformat strukturore në kohë dhe të koordinuara do të kontribuonin në uljen e rreziqeve, d.m.th. sistemi i pensioneve dhe mbrojtjes sociale do të ishte në gjendje t’i përgjigjej në mënyrë adekuate plakjes së përshpejtuar të popullsisë.
Raporti nga auditimi i kryer nga Enti Shtetërore e Revizionit, theksojnë ata, i cili analizon në detaje kushtet në sistemin e pensioneve, trendet demografike dhe kapacitetet për kujdes afatgjatë të personave mbi 65 vjeç, tregon se sistemi i pensioneve në vend përballet me sfida serioze të qëndrueshmërisë, dhe kujdesi për të moshuarit mbetet i pazhvilluar dhe jofunksional në kushtet e plakjes së shpejtë demografike.
“Shtylla e parë e sistemit të pensioneve, e cila është e organizuar në bazë solidariteti, funksionon vazhdimisht me një bilanc negativ financiar. Shpenzimet për pensionet tejkalojnë të ardhurat nga kontributet, dhe diferenca mbulohet nga transfertat nga Buxheti Qendror i shtetit. Në periudhën nga viti 2014 deri në vitin 2024, pjesa e fondeve buxhetore në të ardhurat totale të Fondit të Sigurimit të Pensioneve dhe Invaliditetit varion midis 32.6 përqind dhe 43.6 përqind. Në vitin 2024, transfertat nga Buxheti Qendror do të arrijnë në 42,474 milionë denarë – afërsisht 690.6 milionë euro. Parashikimet për fundin e vitit 2025 tregojnë rritje shtesë të transfertave, që paraqet rrezik të konsiderueshëm fiskal për buxhetin e shtetit. Rregullimi i pensioneve kryhet sipas modelit zviceran, i cili lejon rritje të vazhdueshme të pensionit mesatar për periudhën e analizuar 2015 – 2025”, thuhet në raport.
Raporti kujton se gjatë viteve 2024 dhe 2025, shuma e pensioneve u rrit në mënyrë lineare disa herë, gjë që nuk u shoqërua me rritje të pagave të të siguruarve dhe rritje të numrit të të siguruarve që paguajnë kontribute. Pensioni mesatar ka qenë në rritje për të gjithë periudhën dhe në tetor 2025 arrin rreth 27,143 denarë, por kjo rritje financohet edhe nga transfertat buxhetore.
Sipas parashikimeve të ESHR-së, pjesa e personave mbi 65 vjeç do të rritet nga 19.1 përqind në vitin 2025 në 32.6 përqind në vitin 2050 dhe 34.2 përqind në vitin 2055. Numri i personave mbi 80 vjeç do të rritet nga rreth 22,000 në vitin 2024 në mbi 144,000 në vitin 2055, ndërsa popullsia në moshë pune – 15-64 vjeç – do të ulet me afërsisht 470,000 persona. Në mungesë të reformave në kohë dhe efektive, transfertat nga buxheti për shtyllën e parë të pensioneve mund të arrijnë në 7.4 përqind të PBB-së në vitin 2057, gjë që, shton ajo, do të çojë në një barrë serioze për Buxhetin qendror.
“Sistemi për kujdesin ndaj të moshuarve është i pazhvilluar. Pas skadimit të Strategjisë Kombëtare për të Moshuarit në vitin 2020, shteti nuk ka miratuar një dokument strategjik gjithëpërfshirës aktiv për kujdesin ndaj personave mbi 65 vjeç për shtatë vite. Strategjia Kombëtare e Zhvillimit 2024–2044 për herë të parë e trajton plakjen demografike si një çështje ekzistenciale, por strategjitë e mëparshme që lidhen me këtë temë tregojnë dobësi sistemike: qëllime tepër të gjera, afate të paqarta, mungesë vlerësimesh financiare dhe koordinim joefektiv”, thuhet në raport.
Shtohet se buxheti i mbrojtjes sociale nga viti 2019 deri në vitin 2025 është rritur me 68.8 përqind, por rritja është drejtuar kryesisht drejt pagesës së të drejtave në para – kompensim për ndihmë dhe kujdes nga një person tjetër, pension social. Ndihma për kujdes në vitin 2024 u përdor nga mbi 33,600 persona mbi 65 vjeç – 60.2 përqind e përfituesve, ndërsa në praktikë shërben si zëvendësim për një sistem formal të kujdesit afatgjatë, kryesisht përmes kujdestarëve që janë anëtarë të familjes së personit që ka nevojë për kujdes. Pensioni social mbulon 13,230 përfitues, por shuma është gjysma e pensionit minimal dhe nuk e ul varfërinë.
Raporti shton gjithashtu se shërbimet formale për të moshuarit janë të kufizuara – shërbimi i kujdesit dhe ndihmës në shtëpi mbulon rreth 3,000 përdorues – më pak se 1 përqind e 315,000 personave mbi 65 vjeç dhe nuk është i disponueshëm në 31 komuna në vend, qendrat e kujdesit ditor kanë një kapacitet prej vetëm 200 personash, dhe azilet e pleqve kanë 2,378 shtretër – 7 shtretër për 1,000 banorë mbi 65 vjeç. Përveç kësaj, theksohet se ka lista pritjeje dhe shpërndarje të pabarabartë gjeografike – kryesisht në rajonin e Shkupit, që është një tregues tjetër i kapacitetit të pamjaftueshëm të këtyre shërbimeve”, thuhet në raportin e Entit Shtetëror për Revizion.
Sipas parashikimeve, deri në vitin 2024, rreth 63,000 persona mbi 65 vjeç do të kenë nevojë për kujdes afatgjatë, ndërsa deri në vitin 2050 ky numër do të rritet në 108,000 persona – me 70 përqind. Prandaj, pa rritje të konsiderueshme të kapacitetit, barra do të bjerë mbi familjet dhe sektorin informal.
“Maqedonia e Veriut është në një nga proceset më të shpejta të plakjes demografike në Evropë. Situata e mësipërme tregon për reforma urgjente sistemike – duke përfshirë rritjen e moshës së daljes në pension, rregullimin e normave të kontributeve, rishikimin e modelit të rregullimit të pensioneve, diversifikimin e investimeve në shtyllën e dytë, si dhe rritjen e kapacitetit për shërbime për të moshuarit. ESHR-ja ka dhënë rekomandime për të kapërcyer dobësitë e identifikuara, duke përfshirë forcimin e kapaciteteve institucionale, përmirësimin e koordinimit, monitorimin dhe qëndrueshmërinë financiare të sistemit të kujdesit për të moshuarit, i cili duhet t’u përgjigjet sfidave demografike në dekadat e ardhshme”, theksojnë nga Enti Shtetëror i Revizionit.
