Pak para se bota të mbyllej për shkak të pandemisë së Covid-19, mora pjesë në një konferencë shkrimtarësh amerikanë në Teksas. Mes paneleve dhe takimeve me kolegë e botues, shëtisja nëpër panairin e librave, duke shfletuar tituj dhe duke bërë pyetje.
“Sa vepra të përkthyera keni në katalogët tuaj? Si i zbuloni autorët jashtë SHBA-së? Dhe si e vlerësoni cilësinë e shkrimit në gjuhë që nuk i flisni?”
Nuk ishte thjesht kuriozitet. Ishte një mision. Doja të kuptoja se çfarë lloj letërsie i tërhiqte botuesit amerikanë dhe nëse edhe imja mund të kishte një shans. Ambicia ime ishte e hapur dhe pa komplekse.
Një përgjigje, megjithatë, më mbeti në mendje si një thërrmijë që nuk largohet. Ishte nga përfaqësuesi i një prej shtëpive më të mëdha botuese në SHBA. Pasi i shpjegova nga vija, duke përdorur formulime si “një republikë e dikurshme e Jugosllavisë së Veriut” dhe “jo një zonë lufte për momentin”, ai më dha këtë këshillë: “Mendo për histori dhe tema që lidhen me kulturën dhe historinë e vendit tënd.”
“Pra,” shtova me ironi të përmbajtur, “jo një histori për një grua që lë karrierën në financë, ndahet nga burri dhe bëhet poçare?”
“Nëse ajo histori përfshin edhe çështje kulturore ose historike nga vendi yt, atëherë po,” u përgjigj ai.
Ndjeva një bezdi të menjëhershme, por falënderova me mirësjellje dhe u largova. Befas, një kafe dhe një cigare më dukeshin të domosdoshme.
Me kalimin e kohës, e kuptova se pse më shqetësuan fjalët e tij. Ato përfaqësonin një model që vazhdon të më bezdisë: për autorët nga Ballkani, por edhe nga vende të tjera me histori dhe kulturë të panjohur për lexuesit amerikanë, rruga drejt përkthimit në anglisht dhe botimit nga shtëpi amerikane ose britanike shpesh varet nga një kusht i heshtur: vepra duhet të shpjegojë ose ilustrojë kontekstin politik apo kulturor të rajonit, idealisht me një nuancë didaktike.
Siç e tha botuesi: “Lexuesit amerikanë duhet të mësojnë për atë vend.”
Në pamje të parë, kjo pritshmëri duket e arsyeshme. Autorët, kudo në botë, natyrshëm shkruajnë për realitetin ku jetojnë. Letërsia gjithmonë ka qenë pasqyrë dhe kritikë e shoqërisë.
Por, në thelb, kjo pritshmëri mbart një bindje më të rrezikshme, se Ballkani është një vend më “i vogël”, më i prapambetur, gjithmonë në prag tragjedie. Botuesi në fjalë ishte i qartë: “Një temë që trajton ndonjë problem kulturor apo historik ose më mirë akoma, një traumë do të ishte më interesante.”
Çfarë kishte parasysh me “traumë”? Krimet e Luftës së Dytë Botërore? Luftërat e viteve ’90? Një rajon të mbytur në varfëri, pabarazi e patriarkalizëm? Apo ndoshta imagjinonte shoqëri të pazhvilluara, të papjekura demokratikisht, ende të mbërthyera në hije post-socialiste?
Ajo që di me siguri është kjo ai botues nuk do të ishte i interesuar për një version ballkanik të My Year of Rest and Relaxation. Një roman me protagoniste nga Ballkani që është e rraskapitur nga kapitalizmi, e vetmuar, zemëruar dhe moralisht e paqartë, nuk do të përputhej me “kriteret”.
Për fat të keq për të, ndoshta do të anashkalonte romanin hibrid të shkrimtares sllovene Nataša Kramberger, e cila la Berlinin për të jetuar në një fermë në Stiria. Po ashtu, mund të mos i interesonin tregimet e shkurtëra të kroates Luiza Bouharaoua, që shpalosin ankthet dhe gëzimet e brezit të ri, edhe pse në ngjyra të Adriatikut. Dhe me gjasë do të shpërfillte poezinë e Kalija Dimitrovës nga Maqedonia e Veriut, e cila përmend Kaprin dhe Berlinin, por rrallë Shkupin.
Sepse, për të pasur sukses si autor nga Ballkani, duket se protagonisti duhet të jetë një viktimë e qartë dhe e padiskutueshme. Preferohen rrëfime që ngjallin dhembshuri, zemërim moral apo thyerje zemre ose, më së miri, të tria bashkë.
Për ta thënë thjesht pritet që shkrimtarët nga Ballkani të trajtojnë tema universale dhimbjen, vetminë, dashurinë apo humbjen.
Të jemi të qartë: Ballkani është një rajon me histori e kulturë të veçantë, plot sfida dhe kontradikta, dhe shkrimtarët tanë kanë shumë për të thënë rreth tyre dhe shpesh e bëjnë këtë mjeshtërisht. Por, nëse përkthimet në anglisht synojnë të pasurojnë njohuritë për “atë vendin e Ballkanit”, atëherë botuesit duhet të jenë të hapur ndaj rrëfimeve që sfidojnë stereotipet e zakonshme.
Pyetja nuk është nëse duhet të flasim për kontekstin tonë, kjo ndodh natyrshëm. Pyetja është: a do të dëgjojnë botuesit zërat e ndryshëm që dalin nga ky rajon, apo do të mbeten të përkushtuar vetëm ndaj narrativave që përforcojnë idetë e tyre të paracaktuara?
Sepse Ballkani është më shumë sesa trauma, tragjedi apo tregime që duan të japin “mësime”. Ka edhe histori të shkruara shkëlqyeshëm për gra që kanë punuar në financë, janë ndarë nga burrat dhe kanë hapur punishte qeramike.
Disa botues në SHBA dhe Mbretërinë e Bashkuar tashmë e kanë kuptuar këtë mjafton të përmendim çmimin prestigjioz International Booker për autorin bullgar Georgi Gospodinov. Por shumë të tjerë ende s’e kanë bërë hapin.
Rrëfimi i një shkrimtareje nga Ballkani: Pse njerëzit presin vetëm histori lufte dhe tragjedie / shkruan Gazeta Online Reporteri.net.
