Llosa, një Dante në ferrin e diktaturave moderne

Ky shkrim është parathënia për esetë e Mario Vargas Llosas, të botuar në librin “Çështja e Kosovës”, gjashtë vite më parë. Këto ese përmbajnë qëndrimin e shkrimtarit peruan mbi Luftën e Kosovës dhe ndërhyrjen e NATO-s në pranverën e vitit 1999. E ribotojmë këtë shkrim në nderim të këtij shkrimtari dhe intelektuali të madh, i cili sot u nda nga jeta. 26 vite më parë Kosova po kalonte nëpër dramën e saj më të madhe historike, spastrimin etnik që po merrte trajtën e gjenocidit. Mario Vargas Llosa ishte në mesin e intelektualëve botërorë që ngriti zërin e tij me ndikim në mbrojtje të qenies tonë.

Botimi në gjuhën shqipe i këtyre eseve të shkrimtarit me famë botërore Mario Vargas Llosa, përbën një ngjarje të veçantë në kuadrin e përgjithshëm të 20 vjetorit të çlirimit të Kosovës. E them këtë nisur nga fakti se Llosa ishte aktivisht pjesëmarrës në debatin e madh intelektual që shpërtheu në Perëndim, pasi NATO filloi sulmin e saj ushtarak mbi Jugosllavinë me qëllim që të ndalej fushata e spastrimit etnik në Kosovë.
Ky debat, sikurse e dimë tashmë, mori shkas nga fakti se ndërhyrja e NATO-s u bë pa një mandat të Organizatës së Kombeve të Bashkuara. Intelektualët, shkrimtarët dhe artistët që u pozicionuan kundër kësaj ndërhyrje, kryesisht i mbështetnin kritikat e tyre mbi mungesën e këtij mandati. Për ta, NATO kishte cënuar njërin nga parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare, parimin e sovranitetit të shteteve. Kaq mjaftonte që sulmi mbi jugosllavinë të shihej si një agresion brutal klasik dhe Milosheviçi si një luftëtar në mbrojtje të ligjit e të drejtës ndërkombëtare. Noam Chomsky, Alain Badiou, Peter Handke, Regis Debray, e ndonjë tjetër, ishin në mesin e intelektualëve që mbrojtën një pikëpamje të tillë, duke e shtuar me këtë listën e intelektualëve që autoritetin e tyre akademik e vunë në shërbim të shkatërruesve të lirisë njerëzore dhe, në të njëjtën kohë, edhe një çekiç më shumë në duart e rrënuesve të racionalizmit etik të iluminizmit.

Në kundërshtim me ta, emra të tjerë shumë të njohur të filozofisë, letërsisë dhe artit perëndimor, zhvilluan pikëpamjen mbi drejtësinë dhe arsyeshmërinë e ndërhyrjes së NATO. Në mesin e tyre gjejmë emra të tillë si Jurgen Habermas, Gynter Grass, Bernard Henri Levy, Vaclav Havel, Alain Finkielkraut, e shumë e shumë të tjerë. E gjejmë poashtu edhe Mario Vargas Llosa-n,shkrimtarin nobelist peruan.
Llosa bën pjesë në grupin e shkrimtarëve latino-amerikan, të cilët, në studimet letrare, njihen si grupi i boom-it letrar që shpërtheu në vendet e Amerikës Latine, në gjysmën e dytë të shekullit XX. Pjesë e këtij grupi ishin Gabriel Garcia Marquez ( Kolumbi), Carlos Fuentes ( Meksikë), Julio Cortazar ( Argjentinë). Mes shumë veçorive, dy i karakterizojnë më se miri veprat letrare të këtyre autorëve : i famshmi realizmi magjik dhe fiksioni historik. Ky i dyti është mbase tipari më i rëndësishëm i veprave letrare të Mario Vargas Llosa-s, gjë që e bën atë një shkrimtar politik, par exellance. Duke qenë i tillë, Llosa zgjedh letërsinë si një platformë përmes të cilës ai elaboron një kritikë lucide dhe radikale ndaj regjimeve politike të cilat mbështetën mbi shkatërrimin e lirive njerëzore. Përvoja dhe realiteti të cilin ai e ka përballë është Amerika Latine e Shekullit XX, një kontinet ku jeta politike ngjan të jetë një cikël i pandërperë i rotacionit të diktaturave dhe regjimeve autoritare. Përmes letrarizimit të këtij realiteti, Llosa na jep zbërthime të thella të strukturave, mentaliteteve, ideologjive dhe psikologjisë së këtyre regjimeve. Lirisht mund të thuhet se atë që s’kanë mundur ta bëjnë kush e di sa studime shkencore mbi institucionet politike të regjimeve autoritare në Amerikën Latine, Llosa e ka bërë në novelate tij historike, në mesin e të cilave do të mund të përmendim novelën “Festa e Cjapit dhe novelën “Pesë Qoshet”.
Në këto nevola, Llosa depërton deri tek thellësitë e fundme të natyrës së regjimeve diktatoriale. Ai është një Dante modern që ecën nëpër ferrin e këtyre regjimeve dhe me t’u kthyer që andej shpall denoncimin e tyre. Ai e njeh mirë shpirtin e tyre, kredon e tyre që thotë se “politika ka të bëjë me hapje rrugësh mes kufomave”, prandaj nuk mashtrohet lehtë nga retorika morale dhe juridike prapa të cilës këto regjime shpesh fshehin duart e tyre të përgjakura.

Këtu qëndron arsyeja pse kur shpërthyen luftërat në ish Jugosllavi, në Kroaci, Bosnje, pastaj në Kosovë dhe më pas ndodhi ndërhyrja e NATO-s, Llosa do ta ketë të qartë se kush është kush në këtë luftëra, cili qëndron në anën e të mirës, e cili në anën e të keqës, kush e mbanë flamurin e vërtetë të drejtësisë, e kush atë të gënjeshtërt. Ai sheh tek regjimi i Milosheviçit fytyrën e regjimeve represive të cilat kanë rrënuar jetën e miliona njerëzve në atdheun e tij kontinental, në Amerikën Latine. Dhe është momenti i kësaj ngjajshmërie, i cili e bën Llosën të dallushëm nga shumë intelektualë të tjerë të këtij kontinenti. Dallimi i tij qëndron në faktin se, derisa shumë të tjerë gjykonin se meqë rolin kryesor në intervenimin e NATOs e kishin Shtetet e Bashkuara të Amerikës, atëherë diçka nuk është në rregull me këtë intervenim. Të mësuar me përvojën dhe realitetin politik latino-amerikan, ku regjimet diktatoriale e autoritare në shumë raste suportoheshin nga SHBA-të, kritikët latino-amerikanë të ndërhyjes së NATO-s në Kosovë, prireshin ta mendonin këtë ndërhyrje si vazhdim të “ndërhyrjes së ndyrë të SHBA-ve në punët e shteteve të tjera”, kuptohet për qëllimet dhe interesat e saj egoiste. Për ta, ideja e intervenimit të superfuqisë botërore , në funksion të ndonjë qëllimi humanitar, dukej e largët, e dyshimtë, në mos mashtrim i thjeshtë propagandistik. Në këtë kontekst edhe shkrimtari tjetër i njohur i boom-it latino amerikan, Carlos Fuentes, në prill të vitit 1999, pra në kulminacionin e bombardimeve të NATO-s, në artikullin e tij “Kosova dhe rendi i ri ndërkombëtar, të botuar në El Pais të Madridit, intervenimin e NATO-s do ta kualifikojë si “ veprim të njënashëm dhe precedent të rrezikshëm”. Edhe pse krimet e Milosheviqit në Kosovë, i pranonte si fakte të pamohueshme, Fuentes do të shprehej me skepticizëm rreth motiveve për të cilat Shtetet e Bashkuara të Amerikës kishin ndërhyrë në Luftën e Kosovës. Ndërkaq, emri më i njohur i klubit të Fuentes dhe Llosa-s, i famshmi Gabriel Garcia Marquez, skepticizmin e tij mbi intervenimin e NATO-s do ta shpreh duke analizuar personalitetin e Sekretarit të Përgjithshëm të saj, Havier Solanës. Për Marquez-in ishte e pakuptueshme se si një njeri si Solana me bindje pacifiste, që kishte frikë të shkelte edhe një mizë, tani ndodhej në krye të operacionit të bombardimit të Serbisë, operacion i cili për Marquez-in është “një aventurë që rrezikon të shkaktoj Luftën e Tretë Botërore”.

Mario Vargas Llosa do të bëjë dallimin me Fuentes, me Marquez-in dhe me të tjerët zëra skeptikë latino-amerikanë, duke mos rënë në kurthin intelektual të skemave të gjeneralizuara të antiamerikanizmit të majtë, i cili tek SHBA-ja sheh fajtorin kujdestar për të gjitha të këqiat e botës. Ai e shmangë këtë kurth dhe arrin të kapë thelbin e dramës botërore e cila zhvillohej rreth dhe për Kosovën.
Në thelb të kësaj drame ishte konflikti midis ligjit themelor të shtetit sovran dhe të drejtës natyrore të njeriut.
Ky ligj ishte vendosur në Paqen e Vestfalisë të vitit 1648 dhe më pas, në shekujt në vazhdim, kishte shërbyer si themel i rendit ndërkombëtar. Lidhja e Kombeve dhe Organizata e Kombeve të Bashkuara ishin ngritur mbi këtë ligj, i cili, në njërën anë, kërkonte që shtetet të mos e përgjakin njëra tjetrën, e në anën tjetër, lejonte që po këto shtete, brenda territorit të tyre sovran të kishin të drejtë të bënin çfarë të donin me nënshtetasit e tyre. Origjina e kësaj të drejte gjendet në të drejtën e vjetër romake, në të famshmën “patria potestas” ( pushteti atëror ), që sanksiononte të drejtën e sovranit mbi jetën dhe vdekjen e atyre që ishin nën sundimin e tij.

Shteti modern do të ngrihet mbi pretendimin për të qenë trashëgimtar i këtij ligji romak. Për t’iu kundërvënë këtij Leviatani të ri, siç e quan Hobsi shtetin modern, filozofia perëndimore zhvilloi idenë e të drejtave natyrore të njeriut. Sipas kësaj ideje njeriu lindë me disa të drejta natyrore, të cilat janë jashtë fuqive suprimuese të shtetit. Si të tilla, këto nuk mund t’i hiqen njeriut as prej shtetit dhe as prej ndonjë instance tjetër. Për më tepër vetë shteti legjitimitetin e tij e ka të kushtëzuar prej këtyre të drejtave. John Locke, themeluesi i liberalizmit klasik, i emërtonte ato si e drejta për jetë, liria dhe e drejta për pronë. Shteti, thotë Locke, duhet parë si një krijesë njerëzore që është sajuar për t’i mbrojtur këto të drejta dhe në momentin kur ai devijon prej këtij qëllimi, ai e humbë moralin dhe legjitimitetin e tij. Ai shndërrohet në një shtet të paligjshëm, kundër të cilit njerëzit, jo vetëm që kanë të drejtë të ngrihen, por e kanë edhe për detyrë ta bëjnë këtë.
Milosheviçi nisej nga ideja se meqë shqiptarët formalisht janë nënshtetas të tij, atëherë bazuar në të drejtën e shteteve sovrane, ai kishte të drejtën e plotë të bëjë çfarë të dojë me ta: t’i shtypë, t’i persektuoj, t’i dëboj, ti vrasë.

NATO-ja, ndërkaq, nisej nga një premisë tjetër dhe pikërisht nga premisa e të drejtave natyrore të njeriut : z.Milosheviç, është e vërtetë që shqiptarët e Kosovës formalisht janë nënshtetasit e tu, por para se të jenë nënshtetas, ata janë qenie njerëzore të pajisuara më të drejta të cilat ti as nuk ua ke dhënë, e as nuk mund t’ua marrësh. Prandaj ne do të të ndalojmë ty.
Në këtë mënyrë NATO, në mungesë të mandatit formal të Këshillit të Sigurimit të OKB-së,- gardianit të ligjit ndërkombëtar të shteteve sovrane, – bombardimin e Jugosllavisë do ta legjitimoj duke u thirrur në konceptet morale të metafizikës perëndimore. Kjo bëri që shumica e intelektualëve perëndimor të viheshin në mbështetje të këtij bombardimi.
Për herë të parë në histori po ndodhte diçka e padëgjuar : humanizmi kishte fituar epërsi mbi realizmin e interesave praktike të politikës ndërkombëtare. Të drejtat e njeriut mbi të drejtat e shteteve. Lotët e viktimave mbi mendjet pa zemër të strategëve të gjeopolitikës. Morali mbi politikën. Imperativi kategorik i Kantit mbi logjikën amorale të politikës makiaveliste.
Dhe Mario Vargas Llosa do të jetë aty ku duhej afirmuar kjo ngjarje e rrallë e historisë njerëzore.
Esetë e këtij libri janë dëshmia e këtij angazhimi intelektual, i cili, përkundër hegjemonisë pesimiste të postmodernizmit, na e mbanë ende gjallë idenë për fuqinë humanizuese të letërsisë, idenë e cila për shekuj me rradhë, ka ushqyer pasionin e kulturës letrare.

Neve na mbetet që, duke e lexuar Llosën, të vazhdojmë të besojmë se ai nuk do të jetë mohikani i fundit i kredos platonike të harmonisë midis të bukurës, të mirës dhe të vërtetës.