“Krimi im i vetëm ishte se u përpoqa të kaloja në Greqi”. Kështu fillon historia e Daut Gumenit, ish-konsulli i përgjithshëm shqiptar në Greqi dhe i burgosur politik, i cili u arrestua me vëllanë e tij me akuzën e “tradhtisë ndaj atdheut”. Për 23 vjet, ai jetoi në burgjet e regjimit komunist dhe në kampet e punës të Vlorës, Spaçit dhe Burelit.
“Kathimerini” e takoi atë në Athinë, pak para prezantimit të librit të tij “Psherëtimat e Gurit” (botuar nga Manifesto, përkthyer nga Kostas Yiannis). I lindur në Tepelenë, në një zonë me një pakicë të ndjeshme greke, ai studioi në Shkollën Pedagogjike “Pandeli Sotiri” në Gjirokastër, ku takoi shokët e tij grekë të shkollës dhe më vonë shokët e tij, Kostas Yiannis dhe Giorgos Zoga. Nga viti 1961 deri në vitin 1967 ai punoi si mësues matematike dhe fizike.
“Isha një mik i mirë me grekët, por jo aq i mirë në gjuhën greke”, – thotë ai. “Vitet e komunizmit dhe diktaturës ishin një periudhë e vështirë, jo vetëm për mua, por për të gjithë njerëzit në Shqipëri. Kishte uri të madhe.”
Duke reaguar ndaj privimit nga liritë, ai vendos në vitin 1967 të largohet nga Shqipëria për në Greqi, me qëllim udhëtimin për në Amerikë. “Më 27 qershor 1967, u arrestova në kufirin shqiptaro-grek në Gjirokastër, teksa po përpiqesha të kaloja me kushëririn tim. Më 21 shtator, gjykata më dënoi me 20 vjet burg dhe 5 vjet heqje të të drejtave politike.”
“Me çfarë akuze?”, e pyesim ne. “Për përpjekjen time për të shkuar në Greqi, për të shkuar në një botë më të lirë.”
Fillimisht ai u mbajt në kampin e punës në Vlorë. “Ishte një kënetë” – kujton ai. “Ne punonim për të hapur Kanalin e Nartës dhe për të përzier liqenin me detin. Ndërtuam një kanal shumë të gjatë midis këtij liqeni dhe detit. Por nuk qëndrova gjatë dhe më çuan në burgun e Spaçit, ku të burgosurit punonin në minierat e bakrit dhe piritit.”
“Kushtet ishin të tmerrshme. Ata që nuk e dinë se çfarë do të thotë një burg politik komunist nuk mund ta kuptojë. Ne punonim në miniera në tre turne. Kur mbaronte dita e punës 8-orëshe, orët e mbetura mbusheshin me propagandë nga komisari dhe të tjerë që vinin dhe duhej t’i edukonin të burgosurit që të kuptonin rregullat e komunizmit.”
“Burgjet” rrëfen ai, “ishin të stilit sovjetik, me qeli të vogla dhe na jepnin 2-3 pilula.”
Pas 3 viteve të para në burgjet shqiptare, ai u dënua përsëri: “Më 20 janar 1970, ata i shtuan edhe 15 vjet dënimit tim dhe më dërguan në burgun më të keq, në Burrel, burgun politik qendror. Ne e quanim “Balena e Betonit”. Nuk kishte dritare. Hyje i gjallë dhe nuk dilje më kurrë. Vëllai im i madh u burgos me mua për 5 vjet.”
Ne e pyesim se çfarë e bënte burgun e Burrelit një burg “shpirtrash njerëzorë”, siç e kujtojnë sot ish-të burgosurit e regjimit, “sepse ishe vazhdimisht në izolim”.
“Shumë të burgosur vdisnin nga kushtet, por nuk kishte ekzekutime. Burgu vetë ishte një formë ekzekutimi. Nëse ishe i mirë, mund të dilje jashtë për të marrë pak ajër. Por kishte shumë gjëra të tjera për të cilat shtypeshim çdo ditë.”
“Më detyruan të ndaloja të gjitha aktivitetet e mia”, vazhdon ai. “E tëra çfarë bëra ishte të shkruaja. Nuk ishin libra për botim. Kisha shpikur një mënyrë shkrimi që edhe sot nuk e kuptoj se çfarë kisha shkruar në fletoret e mia. Shkrova kryesisht poezi dhe dy romane. Komandanti nuk mundi t’i kuptonte këto tekste. Ata thirrën një zyrtar nga Tirana, i cili arriti në përfundimin se “ky i burgosur nuk është mirë nga mendja”.
“Në atë kohë, ne ishim dy vëllezër në burg”, shton ai, “dhe pastaj autoritetet e kohës kishin fuqinë të dënonin këdo që donin. Pavarësisht të gjithave, unë vazhdova të shkruaja”.
Ai qëndroi në Burrel për 20 vjet. “Ajo që mbetet për mua është izolimi. Çdo 2 ose 3 vjet ata ndërronin administratën dhe sillnin të rinj. Regjimi kishte frikë se oficerët do të qëndronin më gjatë dhe do të kuptonin se të burgosurit nuk ishin “njerëzit e këqij” nga sa u thuhej se ishin”.
E pyetëm nëse i mban mend emrat e komandantëve të kampit. Ai heziton, duke shpjeguar se nuk do të flasë për ta dhe sjelljen e tyre. “Nuk ka kuptim. Ata janë të vdekur. Mundohem të mos kujtoj se çfarë ndjeva në burg. Sekreti i suksesit në jetë është të ruash shpirtin e fëmijërisë”.
Megjithatë, ai vëren sa vijon: “Për të kuptuar vërtet se çfarë do të thoshte të ishe i burgosur në Burrel, të njëjtët oficerë ose komunistë të tjerë që ishin përgjegjës për kampet e punës së Spaçit dhe Vlorës, kur përpiqeshin të të trembnin, na thoshin: “Nëse nuk e bën punën tënde siç duhet, do të të transferojmë në Burrel. Ndëshkimi përfundimtar nga administrata e kampit ishte transferimi në Burrel.’”
Pas rënies së komunizmit, Gumeni u përfshi në gazetari, si drejtor i gazetës “Populli Po”, por gjithashtu mori poste qeveritare, si ambasador i Shqipërisë në Slloveni dhe konsull i përgjithshëm në Janinë.
Në vitin 2017 ai u bë anëtar i “Autoritetit të Informacionit mbi Arkivat e Ish-Sigurimit të Shtetit”, por dha dorëheqjen një vit më vonë. “Autoriteti për Informimin e Qytetarëve për Dosjet e Tyre nuk ishte aq produktiv. Ishte më shumë propagandë nga shteti, se “ne jemi demokratë dhe do t’i hapim arkivat”, por në realitet ishte shumë ndryshe”.
“Dosjet dhe materiali u përdorën më shumë si mjet për t’u ngjitur në pushtet”. “Nuk e shihni dot materialin e mbledhur nga sigurimi i shtetit?”, e pyesim ne. “Mund ta shohësh dhe ta lexosh materialin, por vetëm për ata (bashkëpunëtorë/pretendentë) që nuk bënë dëm dhe që kishin emra të tjerë gjatë diktaturës”.
Sot ajo po përpiqet ta lërë pas të kaluarën, pasi “urrejtja sjell rrënoja”, na thotë ai. 35 vjet pas lirimit të tij, ai flet për dosjen e tij në Shërbimin e Sigurimit dhe njerëzit që e raportuan. “Pse? Sepse shkrova disa poezi. Ata i panë dhe planifikuan të më fusin në burg për “prishje të rendit” dhe “propagandë”, dhe për këtë arsye u detyrova të largohesha nga vendi.”
Sa i përket asaj se kush e raportoi, ai kujton përmendjen në dosje. “Ata ishin disa nga kolegët e mi, mësues nga shkolla. Aktivistë në favor të komunizmit dhe mendonin se isha armik i “pushtetit popullor”. Disa prej tyre lexuan librin tim të parë me poezi.”
“A ju kërkoi falje dikush?” e pyesim ne. “Jo,” përgjigjet ai. “Pra, ata menduan se ajo që ju bënë ishte e drejtë?”
“Po,” përgjigjet ai. “Dhe çfarë u thatë atyre?”
“Nuk u thashë asgjë. I pashë. Ata janë krenarë për atë që bënë dhe atë që u bënë,” thotë ai.
“Në një moment dikush më ndaloi dhe më pyeti: “Çfarë shkolle ke mbaruar?” Dhe unë iu përgjigja: “Shkollën e partisë. 23 vjet.’”
Para se të nisë rrëfimin e tij, ai na përshëndet me frazën: “Ndoshta e keni vështirësi të kuptoni se çfarë ishte “diktatura komuniste”. Ndoshta është më mirë të mos e dini se çfarë kam parë unë.” ©Marrë nga Kathimerini, përshtati në shqip LAPSI.al
Rrëfimi në “Kathimerini”: 23 vjet në gulagët e Enver Hoxhës appeared first on Lapsi.al.
